Γράφει: Πετρούλα Χατζηπανταζή, MD, MPH, MFTM-RCPS (Glasg), CTHR, Εμπειρογνώμων Υπουργείου Εξωτερικών

Η προετοιμασία του ταξιδιώτη πριν την αναχώρηση έχει ως στόχο να τον προφυλάξει από πιθανούς κινδύνους για την υγεία του, έτσι ώστε να μπορέσει να έχει τη μέγιστη δυνατή απόλαυση από την εμπειρία του ταξιδιού. Είναι μία διαδικασία που έχει δύο στάδια: α) την αξιολόγηση κινδύνου και β) τη διαχείριση του κινδύνου.

Κατά την αξιολόγηση κινδύνου συλλέγονται όλες εκείνες οι πληροφορίες που θα βοηθήσουν ώστε η διαχείριση κινδύνου να είναι εξατομικευμένη και ο ταξιδιώτης, ο οποίος συνήθως είναι ένα υγιές άτομο και όχι ασθενής, να λάβει πληροφορίες ειδικά προσαρμοσμένες στις δικές του ανάγκες και στο δικό του ταξίδι. Έτσι αποφεύγεται η απαρίθμηση όλων ανεξαιρέτως των κινδύνων που θα προκαλούσαν φόβο και θα τρομοκρατούσαν τον ταξιδιώτη. Προτείνεται να χρησιμοποιείται ειδικό ερωτηματολόγιο στη συλλογή των πληροφοριών.

Στην αξιολόγηση κινδύνου συλλέγονται πληροφορίες που αφορούν στο ταξιδιώτη (ηλικία, φύλο, εγκυμοσύνη, ατομικό ιστορικό, προηγούμενοι εμβολιασμοί, αλλεργίες, ειδικές δυσκολίες ή ανάγκες, προηγούμενοι προορισμοί, κ.α.) και στο ταξίδι (προορισμός, ημερομηνία αναχώρησης, διάρκεια παραμονής, λόγος ταξιδιού, τύπος διαμονής, μεταφορικό μέσο, διαθέσιμες υπηρεσίες υγείας, κ.α.)

Ο ταξιδιώτης πρέπει να απαντήσει σε μια σειρά ερωτήσεων για την κατάσταση της υγείας του και το ατομικό του ιστορικό, όπως:

• Χρησιμοποιείτε κάποια φαρμακευτική αγωγή; Εάν ναι, ποια;
• Υποφέρετε από κάποια χρόνια πάθηση; Εάν ναι ποια;
• Είστε αλλεργικός/η στα αυγά ή σε φαρμακευτική αγωγή;
• Είστε έγκυος;
• Είχατε ποτέ επιληπτικές κρίσεις;
• Είχατε ποτέ ψυχιατρικά ή ψυχολογικά προβλήματα;
• Είχατε ποτέ ίκτερο ή ηπατίτιδα;
• Έχετε κάποια ανοσοανεπάρκεια;
• Έχετε υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση στο θύμο αδένα ή στον σπλήνα;
• Έχετε τώρα πυρετό; Εάν ναι, τι θερμοκρασία;

Αναφορικά με το ταξίδι, πληροφορίες που βοηθούν στο σχεδιασμό εξατομικευμένης πληροφορίας είναι αποτέλεσμα ερωτήσεων που αφορούν στο:

• Πού πάτε;
• Πότε αναχωρείτε;
• Γιατί πάτε;
• Πόσο θα μείνετε
• Πού θα μείνετε;
• Με τι μέσο θα ταξιδέψετε;

Ο επαγγελματίας υγείας που πραγματοποιεί την αξιολόγηση κινδύνου πρέπει να γνωρίζει τη γεωγραφική κατανομή ορισμένων ασθενειών, αφού μερικά νοσήματα μπορούν να μεταδοθούν μόνο μέσα σε καθορισμένα γεωγραφικά όρια. Για παράδειγμα, ο κίτρινος πυρετός απαντάται μόνο σε ορισμένες χώρες της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής και η γνώση της κατανομής είναι σημαντική για να καθοριστεί αν θα χορηγηθεί το εμβόλιο έναντι του κίτρινου πυρετού. Η κατανομή του κινδύνου από ελονοσία δεν είναι ομοιόμορφη σε όλη την έκταση της χώρας και είναι διαφορετικός ο βαθμός έκθεσης του ταξιδιώτη ανάλογα με τον προορισμό του.

Μερικοί κίνδυνοι είναι εποχικοί, για παράδειγμα ο δάγκειος πυρετός απαντάται μετά τις βροχές, ενώ η μηνιγγίτιδα κατά τη διάρκεια της ξηρασίας. Μεγαλύτερη έκθεση σε λοιμώξεις καταγράφεται κατά τη διάρκεια των θερινών μηνών, σε αντιδιαστολή με το χειμώνα.

Το ταξίδι γενικά σε αναπτυσσόμενες χώρες συνδέεται με υψηλότερους κινδύνους για την υγεία, ιδιαίτερα με κινδύνους που σχετίζονται με το φαγητό και το νερό. Επίσης, ο ταξιδιώτης αντιμετωπίζει και άλλους κινδύνους συμπεριλαμβανομένων αυτών που έχουν να κάνουν με κακές υποδομές σε υπηρεσίες υγείας, κακά συντηρημένα οδικά δίκτυα, εγκληματικότητα κλπ.

Ο σκοπός έχει σημαντικό ρόλο στον καθορισμό των κινδύνων υγείας. Οι λόγοι για ένα ταξίδι είναι πολλοί και ποικίλοι, συμπεριλαμβανομένων των διακοπών, της εθελοντικής εργασίας, της αποστολής, της επίσκεψης σε φίλους και συγγενείς, επαγγελματικούς κ.α. Ο βαθμός της επαφής με τον τοπικό πληθυσμό είναι σημαντική πτυχή που εξετάζει ο επαγγελματίας υγείας, αφού τα νοσήματα που μεταδίδονται από άτομο σε άτομο, όπως η διφθερίτιδα, η φυματίωση και η μηνιγγίτιδα, διαβιβάζονται ευκολότερα σε παρατεταμένη και στενή επαφή. Έτσι, μεγαλύτερο κίνδυνο διατρέχουν οι επαγγελματίες υγείας που συμμετέχουν σε αποστολές και εθελοντική εργασία , οι εκπαιδευτικοί και όσοι είναι πιθανότερο να έχουν στενή επαφή με τον γηγενή πληθυσμό, όπως αυτοί που επισκέπτονται φίλους και συγγενείς. Εκείνοι που πηγαίνουν να εργαστούν στο εξωτερικό έχουν πολύ ειδικές ανάγκες όσον αφορά τον εμβολιασμό και τις ειδικές οδηγίες. Η έλλειψη προετοιμασίας πριν την αναχώρηση, η απομόνωση, η έλλειψη της οικογένειας και του σπιτιού, τα γλωσσικά εμπόδια, είναι μερικά από τα προβλήματα που βιώνει αυτή η ομάδα.

Η στέγαση και το κατάλυμα διαμονής είναι ένας άλλος παράγοντας που καθορίζει την επιτυχή έκβαση του ταξιδιού. Δεν είναι ίδιος ο κίνδυνος για ένα επιχειρηματία που επισκέπτεται για μια βδομάδα το Ν. Δελχί και διαμένει σε 5αστερο ξενοδοχείο με κλιματισμό, πρόσβαση σε καθαρό νερό και φαγητό, με τον κίνδυνο ενός φοιτητή που ταξιδεύει με σακίδιο στην Ινδία και κοιμάται σε πανδοχεία ή τρώει από προμηθευτές στο δρόμο.

Ορισμένες δραστηριότητες έχουν ειδικούς κινδύνους, όπως αυτές που έχουν να κάνουν με επαφή με ζώα, αναρριχήσεις, καταδύσεις κλπ.

Στα κύρια αντικείμενα της διαχείρισης κινδύνου περιλαμβάνονται: οι εμβολιασμοί, η χημειοπροφύλαξη έναντι της ελονοσίας, η εκπαίδευση σχετικά με την αποφυγή των τσιμπημάτων από έντομα, η πρόληψη της διάρροιας ταξιδιωτών. Άλλα αντικείμενα που δίνονται πληροφορίες και εκπαιδεύεται ο ταξιδιώτης στη διαχείρισή τους είναι: περιβαλλοντολογικοί κίνδυνοι, κίνδυνοι για την ασφάλεια, κίνδυνοι από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, κίνδυνοι για την ψυχική υγεία, πολιτισμικά ζητήματα, κ.α.

Αποτέλεσμα της αξιολόγησης κινδύνου είναι η εξατομικευμένη πληροφορία σχετικά με το είδος των εμβολιασμών, τη λήψη ανθελονοσιακής προφύλαξης και για ό,τι άλλο μπορεί να χρειάζεται ο ταξιδιώτης.

Είναι προτιμότερο για τον ταξιδιώτη να ζητήσει οδηγίες 4-6 εβδομάδες νωρίτερα. Έτσι και το πρόγραμμα εμβολιασμών θα είναι συμπληρωμένο και θα υπάρχει χρόνος να συζητηθούν όλα τα θέματα. Οι ταξιδιώτες της τελευταίας στιγμής είναι ένα υψηλό ποσοστό, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς. Ωστόσο, πάντα καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την καλύτερη προετοιμασία τους.

Υπάρχουν πολλά μέσα και πηγές για την ενημέρωση και εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας για ζητήματα που σχετίζονται με το ταξίδι, όπως εξειδικευμένα βιβλία, χάρτες, ιστότοποι, κατευθυντήριες οδηγίες, τηλεφωνικές γραμμές κ.α., έτσι ώστε ο επαγγελματίας υγείας να μπορεί να παρέχει ακριβείς και ασφαλείς πληροφορίες για τη διαχείριση των κινδύνων που διατρέχει ένας ταξιδιώτης.

Για περισσότερη μελέτη:

Travel Medicine, Edited by Jay S. Keystone, MD, Phyllis E. Kozarsky, MD, David O. Freedman, MD, Hans D. Nothdurft, MD and Bradley A. Connor, MD 2nd Edition; 2008 ; Elsevier Publication
Manual of Travel Medicine and Health, Robert Steffen, Herbert L. DuPont, Annalies Wilder-Smith, ISBN-10: 155009369X | ISBN-13: 978-1550093698 | 3rd Edition, 594 pages, 2007; B.C. Decker Publication
Ζητήματα Υγείας Ταξιδεύοντας στον Κόσμο, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Ελληνική έκδοση Επιμέλεια: Π. Χατζηπανταζή, ISBN: 978-960-452-116-6 Σελίδες: xviii+358, 2010. ΒΗΤΑ ιατρικές εκδόσεις.